Mizaç ve mizaç özellikleri, birçok araştırmacı, psikoloji kuramcıları özellikle de yaşam boyu gelişim uzmanlarıtarafından incelenen bir konudur. Mizaç istikrarlı ve tutarlı davranışsal eğilimlerdir. Mizaç; bebeklikten yetişkinliğe kadar, bireylerin sergilediği olumlu veya olumsuz tutum ve davranışlar içerisinde temel rol oynamaktadır. Mizaç özellikleri, insanın hayatındaki gelişim evrelerini, patolojik sorunları, bireysel farklılıkları vb. anlamak açısından oldukça önemli ve kritiktir [1].
Mizaç ve Mizaç Özellikleri
Mizaç, bireyin doğuştan gelen özelliklerini içerir. Mizaç özellikleri genelde devamlı ve değişmeyen, kalıcı özellikleri içerir yani biyolojik temellidir. Çevresel şartlar ve bağlama göre az da olsa değişebilen mizaç özellikleri, temelde kalıtsaldır. Bireyler; yaşadıkları deneyimlere, olaylara, dünya ile olan etkileşimlerine mizaçları sayesinde duyarlıdır. Mizacı davranışsal bir stil olarak inceleyen ve çocuklar üzerindeki araştırmalar sonucunda 3 temel mizaç türü belirtilmiştir: Kolay mizaç, zor mizaç, yavaş tepkili mizaç. Bu mizaç tipleri incelendiğinde, çocuklarının büyük oranda kolay mizaca sahip olduğu, zor mizaçlı çocukların ise en azınlık olan grubu oluşturduğu görülmüştür. Kolay mizaçlı çocuklar, dış dünyaya uyum sağlayan çocuklardır. Zor mizaçlı çocuklar ise dış dünyaya ve yeni ortamlara uyum sağlamakta zorluk yaşayan, hırçın çocuklardır. Son olarak; yavaş tepkili mizaca sahip çocuklar, yeni ortam ve olaylara karşı çekingen ve yavaş ısınan çocuklardır. Yapılan araştırmalara göre; zor mizaca sahip çocukların arkadaşları tarafından zor kabullenildiği görülmüştür. Bunun yanında yavaş alışan mizaçlı çocukların ise, zor mizaçlı çocuklara oranla daha az olumsuz tepki verdiği, daha az hareket eden ancak bağlama göre saldırgan davranışlar sergiledikleri saptanmıştır. Bireylerin davranışlarının çoğunluğunun belirlendiği ve gelecekteki tutumlarını şekillendiren çocukluk dönemindeki mizaç özellikleri, gelecekteki sorunların önlenmesi amacıyla oldukça kritiktir [1, 2, 3].
Temel mizaç özelliklerinin yanında, çoğu patolojik rahatsızlıkta afektif mizaç özelliklerinden bahsedilmektedir.Afektif mizaç özellikleri ve neden olduğu etkilere göz atılabilir:
Afektif Mizaç
Afektif mizaç özellikleri genel olarak dört boyutta incelemektedir, ancak son çalışmalarda beşinci bir özelliğin daha afektif mizaç türlerine eklendiği bilinmektedir. Bu türler: Depresif, manik/ hipermitik, siklomitik, irritabl (sinirli) ve kaygı olmak üzere beş boyutu içermektedir. Özellikle duygudurum bozukluklarının temelini oluşturan bu mizaç özellikleri, bebeklikten itibaren bireylerin ruhsal yapılanmasında önemli rol oynamaktadır. Afektif mizaç özellikleri yalnızca duygudurum üzerinde değil; anksiyete, depresyon, panik bozukluk bipolar, OKB, intihar gibi çeşitli patolojik sorunlarda karşımıza çıkmaktadır. Örneğin yapılan araştırmalarda; OKB’li bireylerde siklomatik, depresif, hipertimik ve sinirli mizaç tipleri görülmüştür. OKB hastalarının baskın oranda depresif mizaç özelliği göstermesi, zor ve ağır hastalık süreçlerine işaret edebilmektedir. Panik bozukluk hastalarında ise endişe ve depresif mizaç özellikleri fazla görülürken hipermitik mizaç tipine pek rastlanmamıştır[4,5].
Afektif mizaç özellikleriyle ilgili diğer çarpıcı boyut, özkıyım yani intiharla ilişki olmasıdır. Örneğin; bipolar hastalarının intihar geçmişlerinin araştırıldığı bir çalışmada, intihar geçmişi olan hastaların depresif, siklotimik ve sinirli mizaç puanları, intihar geçmişi olmayan hastalardan yüksek bulunmuştur. Bu durum, afektif mizaç türlerinin, intihar davranışını bile yordayabileceğini gözler önüne sermektedir.Aynı zamanda bu bulgular; afektif mizaç özelliklerinin, ruhsal sorunlarla ilişkili olduğunun göstergesidir [6].
Sonuç
Mizaç, kişilerin doğuştan getirdiği özellikler olmakla birlikte psikolojik gelişimin, tutum ve davranışların, ruhsal sağlığın yapı taşıdır. Bireylerin biyolojik imzası olan mizaç özelliklerinin araştırmacılar tarafından titizlikle incelenmesi, gelecekteki riskleri yordayabilmektedir. Bu sebeple mizaç özelliklerinin ve sebep olabileceği durumların erken teşhis edilmesi, patolojilerin önlenmesi ve bireylerin yaşam kalitesinin artması amacıyla kritik öneme sahiptir.
Kaynakça
[1]: Sakarya, S., & Pekdoğan, S. (2020). Mizaç Özelliklerinin Çocuğun Zorba ve Kurban Davranışlarını Yordama Gücü. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 8(23), 311-324.
[2]: Super, C. M., Axia, G., Harkness, S., Welles-Nystrom, B., Zylicz, P. O., Parmar, P., … & McGurk, H. (2008). Culture, temperament, and the “difficult child”: A study in seven western cultures. International Journal of Developmental Science, 2(1-2), 136-157.
[3]: Çetinkaya, A., & Özyürek, A. (2023). Mizaç özelliklerinin okul öncesi çocukların ruhsal uyumlarına etkisinin incelenmesi. Milli Eğitim Dergisi, 52(237), 53-70.
[4]: Demirpençe, D., Guliyev, E. I., & Gurbuz, H. G. A. (2021). Afektif mizaç özelliklerinin duygu düzenleme zorluklarında etkisi. Klinik Psikiyatri Derg, 24(3), 350-8.
[5]: Fistikçi, N., Hacıoğlu, M., Erek, Ş., Tabo, A., Erten, E., Güler, A. S., & Saatçioğlu, Ö. (2013). Anksiyete Bozukluklarında Afektif Mizaç Farklılıkları; Panik Bozukluğu ve Obsesif Kompulsif Bozuklukta Karşılaştırılması. Archives of Neuropsychiatry/Nöropsikiyatri Arşivi, 50(4).
[6]: Tunç, S., Yenilmez, Y., & Altınbaş, K. (2014). Özkıyım girişimi öyküsü olan ve olmayan bipolar bozukluk olgularının mizaç ve klinik özelliklerinin karşılaştırılması. Anadolu Psikiyatr Dergis, 15(3), 214-220.
Denetmen: Merve
