Uyku, canlılar için temel bir gereksinimdir. Dinlenmiş, enerjik ve sağlıklı bir sabaha uyanmak; günlük hayattaki işlevselliğin artması, bellek ve öğrenme mekanizmalarının güçlenmesi, metabolik olayları düzenleme gibi yaşamsal faaliyetleri yerine getirmek için oldukça önemlidir. Peki, yorgun ve uykunuzu alamamış bir şekilde uyandığınız oldu mu? Eğer siz de çoğu sabah “5 dakika daha…” diyenlerdenseniz, bu yazı tam da sizin için.
UYURKEN BEYNİMİZDE NELER OLUR?
Uyku sürecinin başlaması için, uyanıklık durumunun sona ermesi gerekir. Bu nedenle devreye, aktivatör sistemi baskılayan “GABA” nörotransmiteri girmektedir. Böylece aktive edici sistem baskılanarak yavaş uykuya geçilir. Uyku sırasında, kortikal ve subkortikal beyin bölgeleri aktive olmaktadır. Ön hipotalamustan gelen girdiler sayesinde, uyku süreci başlamaktadır. Uykunun 2 evresinden söz etmek mümkündür: REM ve NREM. Bu iki uyku evresi, uyku sırasında dönüşümlü olarak görülür. Dönüşümler, uyku boyunca 90-110 dakikalık periyodlar halinde 5-6 kez tekrarlanır.
NREM evresi, uykunun ilk bölümünde gözlenir. Bu evrede hızlı göz hareketleri görülmez. NREM uykusu kendi içerisinde 3 bölüme ayrılır. 1. ve 2. evreler yüzeysel uyku süreciyken 3. evrede derin uykuya geçilir. 3. evre, kişinin uyanmasının en zor olduğu evredir. Fiziksel dinlenme, bu evrede sağlanır. NREM uykusunun tüm evreleri tamamlandığında, uykunun ikinci bölümü olan REM uykusuna geçilir. REM evresi, hızlı göz hareketlerinin görüldüğü evredir ve bu evre rüyaların görüldüğü evre olarak tanımlanır. Uyku başladıktan sonraki ilk 90 dakika içerisinde, REM evresine geçilir. Uykunun %20-%25′ ‘ini REM evresi oluştururken geri kalanını NREM evresi oluşturur [1,2].
Görsel 1: REM uykusunu anlatan bir görsel.
UYKU SİKLUSLARI
Bazen ideal uyku süresini (7,5 ila 8 saat) tamamlamasanız bile, uyandığınızda kendinizi zinde hissettiğiniz olmuştur. Oysa bazı zamanlarda ideal uyku süresini tamamlasanız hatta bu süreyi aşsanız bile, uyandığınızda kendinizi oldukça yorgun bulmuş olabilirsiniz. Bunun sebebi uykunun perde arkasında gerçekleşen uyku siklusları, yani uyku döngüleri.
REM uykusunun, uyku başlangıcından yaklaşık 90 dakika sonra görüldüğünden bahsetmiştik. Uyku başlangıcının ardından, REM uykusu da tamamlandığında 1 uyku siklusu sona erer. İlk siklustaki REM uykusu, diğerlerine göre daha kısa ve 5-15 dakika sürmektedir. İlk siklus kişiden kişiye değişmekle birlikte, ortalama 90-120 dakika arasında tamamlanır. İlk döngü gibi, uyku boyunca 5 ila 6 siklus tamamlanmaktadır. Fiziksel dinlenmenin gerçekleşebilmesi ve kişinin enerjik uyanabilmesi için, uyku sırasındaki son siklus tamamlandığında uyanma gerçekleşmelidir. İdeal uyku süresini aşmış bir kişi; uykusunun son siklusunu tamamlamadan uyandığında, kendini yorgun ve enerjisiz hissetmesi muhtemeldir. Ancak ideal süresinin altında uyuyan bir kişi; eğer son uyku döngünü tamamlayarak uyanırsa, fiziksel dinlenmeye ulaşmış olarak uyanacaktır [3].
Bu yazıda; enerjik uyanmanın sırrının, uyku siklusunu tamamlayarak uyanmaktan geçtiğinden bahsettik. Sağlıklı uyku döngüleri, bireyleri fiziksel ve psikolojik rahatsızlıklardan korumaktadır. Uyku döngülerinin bozulması bireylerde; depresyon, anksiyete bozuklukları, uyku solunum bozuklukları, hatta ölümcül bir rahatsızlık olan insomniaya (uykusuzluk) sebep olabilmektedir. Bahsettiğimiz rahatsızlıklar, yaşam kalitesini düşüren ve bireyleri olumsuz etkileyen uyku süreçlerinden kaynaklanmaktadır.
Sağlıklı bir uyku süreci yaşamak, dinlenmiş ve enerjik olarak uyanmak için; internet üzerinden uyku sikluslarınızı takip edebileceğiniz çeşitli uygulamalardan faydalanabilirsiniz.
Sağlıklı uyku, enerjik bir günün anahtarıdır.
[1]: Algin, D., Akdag, G., & Erdinc, O. (2016). Kaliteli uyku ve uyku bozukluklari. Osmangazi Tip Dergisi, 38( Özel Sayı), 22-34.
[2]: Köktürk, O. (2013). Uyku kayıtlarının skorlanması. Türk Solunum Araştırma Derneği, Solunum, 15, 14-29.
[3]: Şahin, L., & Aşçıoğlu, M. (2013). Uyku ve uykunun düzenlenmesi. Sağlık Bilimleri Dergisi, 22(1), 93-98.
Görsel Kaynaklar:
Görsel 1:
Sır Psikoloji. (2018). Uyku evreleri [Görsel]. https://www.sirpsikoloji.com/uyku/
(Alınma Tarihi: 18.08.2025, 19.17).
Denetmen: Merve OLU
